Dostosowanie działalności przedsiębiorstwa do wymogów nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych

Dostosowanie działalności przedsiębiorstwa do wymogów nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych

Rewolucyjna nowelizacja – na czym polega?

Obecnie w sejmie procedowany jest projekt nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (zwany dalej: „projekt ustawy”, „ustawa” lub „nowa ustawa”). Normatywne rozwiązania przyjęte w komentowanym projekcie ustawy mają charakter w istocie rewolucyjny. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że nowe prawo zostanie uchwalone w pierwszym kwartale tego roku. Ministerstwo Sprawiedliwości, będące autorem projektu ustawy, wskazało, że potrzeba nowelizacji ustawy wynika z tego, że obecnie obowiązująca ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych z 2002 roku jest w zasadzie niestosowana w praktyce.

Niniejszy artykuł jest pierwszym z cyklu tematycznego zorientowanego na wskazanie sposobów na dostosowanie działalności przedsiębiorstwa do wymogów nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Na wstępie przyjrzyjmy się głównym założeniom ustawy.

Szeroki zakres podmiotowy

W pierwszej kolejności koniecznym staje się wyjaśnienie zakresu podmiotowego ustawy, czyli odpowiedź na pytanie jakie podmioty będą ponosić odpowiedzialność.

Zgodnie z projektem ustawy, Podmiot Zbiorowy to: osoba prawna (np. spółka z o.o., spółka akcyjna), jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której przepisy przyznają zdolność prawną (np. sp. jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna), w tym również spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący os. fiz. z wyłączeniem Skarbu Państwa, j.s.t. i ich związków.

W dalszej części niniejszego artykułu stosowana będzie zamiennie terminologia podmiot zbiorowy oraz spółka, jako że w ujęciu praktycznym, przedmiotowa ustawa stosowana będzie najczęściej do spółek prawa handlowego.

Znaczne rozszerzenie zakresu przedmiotowego odpowiedzialności

Nowe brzmienie ustawy wprowadza odpowiedzialność przedsiębiorstwa za każdy czyn zabroniony przez ustawę pod groźbą kary jako przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, z wyłączeniem przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego (m.in. zniesławienie, znieważenie) oraz przestępstw określonych w ustawie Prawo prasowe. Jest to istotna zmiana względem aktualnie obowiązującej ustawy, która określa zamknięty katalog przestępstw i przestępstw skarbowych, za które odpowiedzialność może ponieść podmiot zbiorowy.

Warto pamiętać przy tej okazji, że prawo karne tnie zawiera się wyłączne w kodeksie karnym oraz kodeksie karno-skarbowym, albowiem przepisy karne znajdują się bardzo wielu ustawach szczególnych, o których istnieniu przedsiębiorcy częstokroć nie mają wiedzy.

Przykład:

W odniesieniu do branży finansowej należy zwrócić uwagę, że dotychczasowy zamknięty katalog przestępstw, za które odpowiedzialność może ponieść spółka (art. 16 ustawy obecnie obowiązującej), nie wymieniał ustawy o funduszach inwestycyjnych, która zawiera przepisy karne (art. 287-299). Na gruncie nowej ustawy Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych będzie mogło, jako podmiot zbiorowy, ponieść odpowiedzialność np. za przestępstwa określone w odnośnej ustawie o funduszach inwestycyjnych.

Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za wszystkie przestępstwa i przestępstwa skarbowe, z wyłączeniem tych wspomnianych na wstępie, oznacza będzie m.in., że spółka będzie ponosić odpowiedzialność np. za przestępstwo kradzieży lub przywłaszczenia popełnione przez jej pracownika – oczywiście jeśli czyn ten będzie bezpośrednio związany z prowadzoną przez spółkę działalnością oraz gdy prokurator autonomicznie uzna, że za wszczęciem postepowania w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego przemawia interes społeczny.

Odpowiedzialność za czyny własne

Istotną nowością jest przyjęcie rozwiązania legislacyjnego, w którym to spółka będzie ponosić odpowiedzialność za tzw. czyny własne, to jest czyny zabronione, których znamiona będą realizowane przez działanie lub zaniechanie jego organu (np. zarządu, rady nadzorczej) albo umyślne działanie lub zaniechanie członka organu (np. członka zarządu). Warunkiem jest jednak, by dany czyn zabroniony pozostawał w bezpośrednim związku prowadzoną przez podmiot zbiorowy działalnością.

Należy zwrócić szczególna uwagę na to, że działanie lub zaniechanie organu spółki nie musi być umyślne, co znacznie rozszerza zakres odpowiedzialności spółki.

W zakresie przypisania odpowiedzialności bezpośrednio podmiotowi za czyn własny, projektodawca przyjął założenie, że podmiot zbiorowy może wygenerować czyn zabroniony w drodze zachowania kolektywnego. Zgodnie z uzasadnienie projektu ustawy: „W takim przypadku chodzi o niezgodne z wymogami prawa lub oceny rozsądku zarządzanie ryzykiem, czy też brakami w zakresie staranności branżowej.

W klasycznym procesie karnym, gdzie sądzony jest czyn człowieka, koniecznym jest udowodnienie mu, iż jego zachowanie wyczerpało znamiona zarówno przedmiotowe jak i podmiotowe przestępstwa. Strona podmiotowa danego typu czynu zabronionego może być umyślna albo nieumyślna. W przeważającej większości w polskim systemie karnym mamy do czynienia z przestępstwami umyślnymi. Zatem, aby skazać osobę fizyczną za przestępstwo umyślne prokurator i sąd muszą udowodnić, że dana osoba miała zamiar bezpośredni lub ewentualny popełnić czyn zabroniony – obejmowała swoja świadomością realizację znamion przestępstwa i chciała go popełnić lub godziła się na jego popełnienie. W przypadku przestępstw gospodarczych oraz skarbowych, częściej niż w przypadku innej przestępczości, zapadają wyroki uniewinniające, wobec faktu niemożliwości udowodnienia umyślności po stronie oskarżonego. W przypadku organów kolegialnych, gdy zarząd jest wieloosobowy często nie łatwo jest ustalić, który z członków zarządu swym czynem wyczerpał znamiona przestępstwa – dochodzi wówczas do zdywersyfikowania odpowiedzialności.

Na płaszczyźnie nowej ustawy, możemy mieć do czynienia z takim oto stanem faktycznym, gdzie postepowanie karne toczone przeciwko członkowi zarządu, w klasycznym procesie karnym, zakończy się wyrokiem uniewinniającym tę osobę, a w postepowaniu przeciwko podmiotowi zbiorowemu, które może toczyć się równolegle, zostanie uznana odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za czyn własny jej organu. Zwróćmy uwagę, że w postępowaniu o pociągnięcie do odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, prokurator ani sąd nie będą musieli udowodnić, że organ, działający kolegialnie, umyślnie doprowadził do zaistnienia czynu zabronionego. W tym wypadku ocenie podlegać będą wyłącznie znamiona przedmiotowe przestępstwa i związek przestępstwa z działalnością podmiotu zbiorowego.

Odpowiedzialność za czyny cudze

Podmiot zbiorowy odpowiadać będzie także za czyn zabroniony, pozostający bezpośrednio w związku z prowadzoną przez ten podmiot działalnością popełniony przez:

  • osobę fizyczną uprawnioną do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub sprawowania nadzoru, w związku z jej działaniem w interesie lub na rzecz tego podmiotu – np. prokurent, pełnomocnik;
  • osobę fizyczną dopuszczoną do działania przez jego organ, członka jego organu lub osobę, o której mowa w pkt 1, wskutek nadużycia uprawnień;
  • jego pracownika, w związku ze świadczeniem pracy na jego rzecz.

Na tym krąg podmiotów, za które może ponosić odpowiedzialność spółka się nie kończy, bowiem przewidziano również, że podmiot zbiorowy ponosi również odpowiedzialność za czyn, z którego chociażby pośrednio osiągnął korzyść majątkową, popełniony przez podwykonawcę, przedsiębiorcę będącego osoba fizyczną, jak również za pracownika przedsiębiorcy (kontrahenta) nie będącego os. fizyczną, jeżeli czyn zabroniony pozostawał w związku z wykonaniem umowy zawartej z podmiotem zbiorowym, podmiot zbiorowy (organ lub członek organu) wiedział lub przy zachowaniu ostrożności wymaganej w danych okolicznościach mógł się dowiedzieć, że np. podwykonawca lub kontrahent będą usiłowali popełnić lub popełniły czyn zabroniony, lub że u partnera biznesowego, będącego podmiotem zbiorowym, występują nieprawidłowości organizacyjne – brak działającego systemu compliance.

Podsumowując, Spółka ponosić będzie odpowiedzialność za czyny swoich pracowników (zatrudnionych w oparciu o umowę o pracę jak współpracujących w ramach umowy zlecenia lub o dzieło), oraz partnerów biznesowych (kontrahentów). To oznacza, że spółka winna wprowadzić lub dostosować procedury weryfikacji swych kontrahentów, również pod kątem stosowania w organizacji ich przedsiębiorstwa systemu compliance.

Brak wymogu uprzedniego skazania osoby fizycznej

Odpowiedzialność spółki nie będzie mieć charakteru wtórnego względem osoby odpowiedzialnej bezpośrednio za popełniony czyn, oznacza to, że możliwość pociągnięcia spółki do odpowiedzialności nie będzie uzależniona od uprzedniego skazania, czy choćby zidentyfikowania osoby fizycznej odpowiedzialnej za popełnienie czynu zabronionego.

Ten aspekt nowej ustawy przydaje jej rewolucyjnego charakteru, bowiem teraz prokurator nie będzie musiał już czekać na zakończenie trwającego często kilka długich lat procesu przeciwko osobie fizycznej, ale będzie mógł zaraz po powzięciu wiedzy o przestępstwie wszcząć

Postępowanie w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony wszczyna się, jeżeli zachodzą łącznie 2 przesłanki: istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zabronionego stanowiącego podstawę tej odpowiedzialności oraz przemawia za tym interes społeczny.

Oceny interesu społecznego dokonuje wyłącznie prokurator, podejmując decyzję w przedmiocie zainicjowania postepowania, przedstawienia zarzutów podmiotowi zbiorowemu oraz sposobu zakończenia postępowania.

Zgodnie projektem ustawy do oceny okoliczności, czy przemawia za tym interes społeczny bierze się pod uwagę: stopień społecznej szkodliwości czynu zabronionego; wysokość osiągniętych przez podmiot zbiorowy korzyści; rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia w ramach organizacji podmiotu zbiorowego; ekonomię postępowania – konieczność rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie.

Co bardzo ważne, postępowanie w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony może toczyć się odrębnie albo łącznie z postępowaniem karnym dotyczącym popełnienia czynu zabronionego przez członka zarządu, pracownika, podwykonawcę lub prokurenta etc.

Wina w wyborze, wina w nadzorze, wina w organizacji

Warunkiem odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest co najmniej brak należytej staranności w wyborze członka organu, pracownika, podwykonawcy lub przedsiębiorcy – kontrahenta (wina w wyborze) albo w nadzorze nad nimi ze strony podmiotu zbiorowego (wina w nadzorze) lub istnienie takich nieprawidłowości w organizacji działalności podmiotu zbiorowego, które ułatwiły lub umożliwiły popełnienie czynu zabronionego, chociaż inna organizacja działalności mogła zapobiec popełnieniu tego czynowi (wina w organizacji).

Zakres zastosowania projektowanej ustawy obejmuje przede wszystkim przedsiębiorców, zatem konieczne jest odwołanie się do ogólnego wzorca należytej staranności w profesjonalnym obrocie handlowym –najwyższa staranność.

Wzorzec taki musi uwzględniać szczególną zdolność przewidywania, zapobiegliwość i rzetelność (sumienność) w sposobie działania profesjonalisty oraz duże wymagania w zakresie jego wiedzy i umiejętności praktycznych (fachowość).

To przedsiębiorstwo będzie musiało wykazać dochowanie należytej staranności

Prokurator (sąd) będzie zobowiązany do dowiedzenia faktu popełnienia przestępstwa oraz do wykazania związku tego przestępstwa z działalnością podmiotu od tego momentu istnieje tzw. domniemanie niedochowania należytej staranności przez przedsiębiorcę i to on dla uniknięcia odpowiedzialności, będzie zobowiązany do wykazania, iż dochował należytej staranności, postępując zgodnie z regułami ostrożności.

W powyższym zakresie dochodzi do przełamania zasady domniemania niewinności, będącej standardem w procesie karnym (art. 5 k.p.k.), gdzie wszelkie niedające usunąć się wątpliwości rozstrzygane są na korzyść oskarżonego, a on sam w ramach prawa do obrony może pozostać bierny przez cały tok postepowania karnego, zachowując pełne milczenie, co nie może być poczytane na jego niekorzyść. Znane są przypadki, gdy oskarżony, nieprzyznający się do winy i odmawiający składania jakichkolwiek wyjaśnień w sprawie, zostawał uniewinniony przez sąd, albowiem prokurator nie potrafił udowodnić mu winy – ciężar dowodu spoczywa w tym zakresie na oskarżycielu. Zupełnie odmiennie będzie w przypadku postepowania prowadzonego wobec podmiotu zbiorowego na podstawie nowej ustawy, bowiem aby uwolnić się od zarzutu, podmiot zbiorowy będzie musiał aktywnie dowodzić przed sądem, iż dochował należytej staranności w swym działaniu. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywać będzie na podmiocie zbiorowym. Dlatego tak istotnym jest, by przygotować pod względem organizacyjnym oraz proceduralnym swoje przedsiębiorstwo, tak by po wejściu w życie ustawy, można było przed prokuratorem lub sądem wykazać za pomocą dowodów, że spółka dochowała należytej staranności, np. zgłaszając dowód z istniejącej w spółce procedury weryfikacji kontrahentów, która była należycie wdrożona i stosowana w spółce.

Zwiększenie ryzyka sankcji oraz zaostrzenie ich wymiaru

Nowe regulacje ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, poszerza w sposób znaczny zakres odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, co bezpośrednio wpływa na zwiększenie ryzyka poniesienia kar i środków karnych, których katalog i wymiar uległ ogólnemu zaostrzeniu. Na mocy nowej ustawy, wobec przedsiębiorstwa mogą zostać zastosowane następujące kary:

  • kara pieniężna w wysokości od 30 000 zł do 30 000 000 zł (brak ograniczenia maksymalnej wysokości 3% przychodów) – a w pewnych szczególnych przypadkach nawet do 60 mln zł;
  • rozwiązanie albo likwidacja podmiotu zbiorowego;

Dodatkowo, sąd może orzec również jeden lub więcej środków karnych, w tym m.in.:

  • przepadek mienia lub korzyści majątkowych albo ich równowartości;
  • zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń;
  • zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne;
  • zakaz prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju;
  • zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego ze środków publicznych;
  • stałe albo czasowe zamknięcie oddziału podmiotu zbiorowego.

Projekt ustawy przewiduje także możliwość ustanowienia zabezpieczenia majątkowego na mieniu podmiotu zbiorowego oraz zastosowanie wobec podmiotu zbiorowego zarządu przymusowego.

Jak skutecznie zabezpieczyć przedsiębiorstwo?

Skuteczne zabezpieczenie przedsiębiorstwa przed odpowiedzialnością wynikającą z projektowanych zmian winno przede wszystkim koncentrować się na działaniach prewencyjnych zmierzających bezpośrednio do wyeliminowania takich nieprawidłowości w organizacji działalności podmiotu zbiorowego, które ułatwiają lub umożliwiają popełnienie czynu zabronionego.

Obowiązkiem przedsiębiorstwa, po myśli projektowanej ustawy jest:

  • określenie zasad postępowania w przypadku zagrożenia popełnienia czynu zabronionego lub skutków niezachowania reguł ostrożności (art. 6 ust 4 pkt 1),
  • określenie zakresu odpowiedzialności poszczególnych organów podmiotu zbiorowego, innych jego komórek organizacyjnych, jego pracowników lub osób uprawnionych do działania w jego imieniu (art. 6 ust 4 pkt 2),
  • określenie osoby lub komórki organizacyjnej nadzorującej przestrzeganie przepisów i zasad regulujących działalność podmiotu zbiorowego (art. 6 ust 4 pkt 3) -wymóg dotyczący jedynie średniego i dużego przedsiębiorcy,
  • wdrożenie systemu informowania o nieprawidłowościach zapewniającego ochronę sygnalistom – tzw. whistleblowing (art. 11 ust 1)Powyższe obowiązki w istocie sprowadzają się do konieczności wdrożenia w przedsiębiorstwie efektywnego systemu Compliance, którego celem jest zapewnienie zgodnego z prawem funkcjonowania przedsiębiorstwa.

Powyższe obowiązki w istocie sprowadzają się do konieczności wdrożenia w przedsiębiorstwie efektywnego systemu Criminal Compliance, którego celem jest zapewnienie zgodnego z prawem funkcjonowania przedsiębiorstwa.

O tym czym jest system criminal compliance i jak go efektywnie wdrożyć w przedsiębiorstwie traktować będzie kolejny artykuł.

Dawid Rasiński
Adwokat
Dział Prawa Karnego

sadkowski_logo_niebieska_ramka

 

kontorawew

BACK                                                HOME                                              NEXT

No Comments

Leave a Comment